Manufaktura produkująca pasy kontuszowe w Kobyłce
istniała bardzo krótko, bo około 16 lat - od 1778 do 1794 roku. Manufakturę
założył w swoich dobrach w Kobyłce hrabia Aleksander Unrug. Zawarł on spółkę z
Janem Chrystianem Blumem, Szczepanem Filsjeanem i Franciszkiem Selimandem (dwaj
ostatni byli doświadczonymi tkaczami z Francji). Do manufaktury – za
zezwoleniem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – zostały zakupione krosna
tkackie z manufaktury w Grodnie i już od 1782 roku można było kupić kobyłkowskie
pasy jedwabne w kilku rodzajach: „paryskie” i „perskie”. Były one tak popularne, że w Warszawie
założono sklep firmowy mieszczący się na Krakowskim Przedmieściu. Pasy kobyłkowskie
można było też kupić w sklepach prowadzonych przez innych kupców.
Ciekawe informacje znalazłam w artykule Marii Żukowskiej
pt. „Pas kontuszowy S. Filsjeana. Cenny zakup do zbiorów wilanowskich”: „Do
Kobyłki przyjmowano również zamówienia na pranie i maglowanie pasów. (…)
jeszcze nieukończoną fabrykę oglądał król Stanisław August i zamawiał pasy do
swojej garderoby”. Oprócz wizyty i
zamówień króla, które na pewno wpłynęły na popularność pasów z Kobyłki, były
one też reklamowane w ówczesnej prasie i jak pisze Maria Żukowska – ich
noszenie było zalecane posłom wybranym na Sejm Wielki. W 1784/1787 roku
właścicielem manufaktury w Kobyłce został Szczepan Filsjean.
Wysoka jakość i oryginalność wzorów jakimi odznaczały
się pasy z Kobyłki, nie pozostawała bez wpływu na ich ceny. Były to przedmioty
luksusowe, na które stać było magnatów i najbogatszą szlachtę. Jak pisze
Barbara Grochulska w książce pt. „Warszawa na mapie Polski stanisławowskiej”: „…ceny
pasów kobyłkowskich kształtowały się na poziomie najdroższych pasów słuckich, a
nawet je przewyższały”. Robiono z nich również ornaty i kapy używane przez
księży. Pasy z Kobyłki oprócz tego, że były produkowane z wielką dbałością o
szczegóły, z najlepszej jakości surowca, odznaczały się oryginalnymi wzorami.
Według ww. artykułu Marii Żukowskiej: „…manufaktura w Kobyłce była jedyną, obok
grodzieńskiej, w której nie naśladowano pasów słuckich, a wzory francuskie,
perskie czy tureckie były jedynie źródłem artystycznych inspiracji”. Pasy były
sygnowane nazwiskiem właściciela (S. Filsjean) oraz niekiedy nazwą miejscowości
skąd pochodziły (Kobyłki – w liczbie mnogiej J)
lub literą K i rysunkiem konika – kobyłki.
 |
| Pas kontuszowy z Kobyłki - sygnatura. |
Ten wspaniały rozkwit manufaktury przerwały powstanie
kościuszkowskie oraz drugi i trzeci rozbiór Polski. Szczepan Filsjean, który w
1790 roku otrzymał szlachectwo na Sejmie Wielkim za krzewienie przemysłu w
Polsce, przyłączył się do insurekcji kościuszkowskiej i niestety zginął w 1794 roku. Manufaktura po jego śmieci upadła i w 1796 roku została
publicznie zlicytowana.
Pozostała jej legenda oraz piękne pasy kontuszowe
porozrzucane po muzeach i kościołach. Oprócz Muzeum Narodowego w Warszawie
można je zobaczyć m.in. w Muzeum w Wilanowie oraz w Muzeum Narodowym w
Krakowie. W tym ostatnim można znaleźć egzemplarz z herbem króla Stanisława
Augusta.
