Cegielnia Źródnik milionerem

Rekord w produkcji miliona sztuk cegieł cegielnia Źródnik pobiła w sierpniu 1952 roku. Cegły były "towarem pierwszej potrzeby" na odbudowę zrujnowanej po wojnie Warszawy. 

Artykuł "Więcej cegły - więcej walki o cegłę" zamieszczony w piśmie "Drobna Wytwórczość" Nr 11 z 1952 roku. 

Więcej o historii cegielni w Kobyłce:

https://kobylkanadlakami.blogspot.com/2019/08/cegielnie-w-kobyce.html

 

Cegły ze Źródnika

Cegły z cegielni Źródnik, z wyburzonego niestety przedwojennego domu w Kobyłce... 

Telefony w Kobyłce – początki

Początki telefonów w Kobyłce to zdaje się wczesne lata 30–te XX wieku. 

Najstarszą wzmiankę o tym, że na terenie Kobyłki był zainstalowany telefon znalazłam w „Spisie abonentów warszawskiej sieci telefonów Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej na lata 1930/1931”. Wśród bardzo nielicznych (zaledwie kilkudziesięciu) abonentów z miejscowości podwarszawskich centrali „Podmiejskiej I” wymieniony jest jeden numer z Kobyłki - cegielnia „Źródnik” - numer abonenta 0. W ramach centrali „Podmiejskiej I” pojedyncze telefony działały też np. w Ząbkach - Zakłady Ceramiczne Pustelnik, w Drewnicy - szpital i w Sulejówku – Piłsudski (marszałek :-)). Wołomin, Marki, Klembów czy Zielonka należały do centrali „Podmiejskiej II”.

Dzwoniąc z centrali ręcznej (gdzie połączenia łączyły telefonistki), trzeba było prosić o połączenie najpierw z „Podmiejską I”, a potem podać numer (lub nazwę/nazwisko) konkretnego abonenta. 

Z kolei, dzwoniąc z centrali automatycznej najpierw trzeba było połączyć się z numerem 02, a potem zamawiać konkretnego abonenta.

W książce telefonicznej na kolejne lata 1932/1933 nadal figuruje tylko 1 numer z Kobyłki – cegielnia „Źródnik”, tym razem tylko z dodatkową informacją o dyrektorze zakładu, którym był Wilhelm Lewy. W Wołominie tymczasem abonentów jest już około dwudziestu m.in.: bank spółdzielczy, huta „Vitrum”, magistrat, Policja, młyn i parę abonentów prywatnych.     

Po kilku latach sytuacja wyraźnie się poprawia, choć liczba abonentów w Kobyłce nadal nie była imponująca. Przełomem na pewno był fakt, że w Kobyłce w drugiej połowie lat 30 – tych zainstalowano centralę telefoniczną, wchodzącą w skład Warszawskiej Sieci Okręgowej (obejmowała ona centrale z miejscowości w odległości do 15 lub 25 km w linii prostej od Warszawy). W Kobyłce w tym czasie znajdowała się rozmównica publiczna, natomiast abonenci z Kobyłki nadal podłączeni byli do centrali w Wołominie.

Ze spisu abonentów na lata 1937/1938  wynika, że telefony w Kobyłce posiadały głównie instytucje, przedsiębiorcy lub osoby zajmujące określone stanowiska. I tak telefon mieli: kierownik szkoły Józef Kuran, Wilhelm Lewy dyrektor cegielni Źródnik”, doktor medycyny Edward Paradistal, proboszcz parafii, Moszek Tejblum prowadzący skład materiałów budowlanych i opału, zakłady ceramiczne „Dyonizy”, zarząd gminny oraz poczta, gdzie zapewne znajdowała się wskazana wyżej rozmównica publiczna. Dodatkowo, w Kobyłce było 4 abonentów prywatnych.

W ostatniej wydanej jeszcze przed wojną książce telefonicznej na lata 1939/1940 dochodzi jeszcze 3 nowych abonentów prywatnych z Kobyłki, w pozostałym zakresie nic się nie zmienia.

Duże zmiany przynosi wybuch II wojny światowej. „Urzędowa Książka Telefoniczna dla Dystryktu Warchau” z 1942 roku nie wymienia już Kobyłki wśród miejscowości z urzędem telefonicznym, rozmównicą publiczną, ani też żadnych abonentów z Kobyłki. Natomiast telefony nadal funkcjonowały w tym czasie w pobliskim Wołominie, Ząbkach czy Zielonce. W Wołominie telefon był m.in. w: restauracjach „Oaza”, „Wołominianka”, kinie „Apollo” czy hutach szkła „Praca” i „Wołomin”, ale też w miejscach przypominających o grozie okupacji: Policji kryminalnej, Judenracie czy szpitalu dla chorych zakaźnie.  

Po II wojnie światowej Kobyłka powoli wracała do telefonicznej łączności ze światem. W „Spisie telefonów województwa warszawskiego i m. st. Warszawy na rok 1955/56”  telefony mają m.in.: cegielnia „Źródnik”, Gospoda Ludowa, dwie szkoły podstawowe, Warszawska Wojewódzka Baza Remontowa oraz Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, w ramach której funkcjonowały: masarnia, piekarnia, rozlewnia piwa i wód gazowanych. Kilka numerów z Kobyłki działało też w ramach centrali w Wołominie m.in. Zakłady Radiowe Oddział w Kobyłce.  

Skany książek telefonicznych:

polona.pl 

mbc.cyfrowemazowsze.pl

sbc.org.pl 

Związek Zawodowy Strycharzy w Kobyłce

"Robotnik" 21 maja 1937 r.

Strycharze to rzemieślnicy wyrabiający cegły (dachówki). Zatrudnieni w cegielniach działających przed wojną w Kobyłce. Jak się okazuje zrzeszeni byli w związku zawodowym i w 1937 r. urządzili zbiórkę na pomoc strajkującym pracownikom huty w Wołominie.

Cegielnie w Kobyłce

Przed II wojną światową Kobyłka stała cegielniami. Wschodnie okolice Warszawy nazywane były cegielnianym zagłębiem. Duże cegielnie znajdowały się w m.in. w Markach Pustelniku, Ząbkach czy w Słupnie koło Radzymina. Cegły były wyrabiane z gliny lub iłów, czerpanych z lokalnych wyrobisk. Glina często dowożona była do cegielni za pomocą kolejek wąskotorowych. Do dzisiejszego dnia w okolicach pozostało sporo glinianek – wyrobisk po wyczerpanej glinie, które zostały wypełnione wodą. 

Powstaniu cegielni w Kobyłce sprzyjała dobra lokalizacja koło kolei warszawsko – petersburskiej oraz bogate złoża gliny w okolicy. W Kobyłce głównymi cegielniami były cegielnia Źródnik i cegielnia Dyonizy. Cegielnia Źródnik została założona jeszcze w XIX wieku. Pierwszą wzmiankę jaką udało mi się o niej znaleźć, to ogłoszenie o jej licytacji sądowej zawarte w „Kurierze Warszawskim” z 31 marca 1901 roku. Z ogłoszenia tego wynika, że cegielnia Źródnik we wsi Kobyłki była własnością A. Siemiona i J. Litauera, a w jej skład wchodził „piec bez komina i urządzeń, 6 szop, stajnia murowana i dwa domy drewniane”. 

W latach trzydziestych XX wieku dzierżawcami cegielni Źródnik byli Wilhelm Edgar Lewy oraz Hirsz Griffenberg. Jak wynika z książki telefonicznej z 1939 roku, Wilhelm Lewy był też dyrektorem cegielni. Należała do niego willa na Źródniku, która przetrwała do dnia dzisiejszego, znajduje się przy ul. Rumuńskiej 2 i jest wpisana do rejestru zabytków. 

Przegląd Budowlany 1935 r.

Książka Telefoniczna z 1939 r.

 

 

 

Willa Wilhelma Lewego na Źródniku (źródło: https://wiesci.com.pl/wp-content/uploads/2015/01/palac-na-%C5%BBrodniku.jpg).

Gdzie dokładnie znajdowała się cegielnia Źródnik - nie wiem. Zapewne w okolicach dzisiejszego osiedla i ulicy Źródnik. Z Przeglądu Budowlanego z 1935 roku wiadomo tylko, że mieściła się gdzieś przy stacji kolejowej w Kobyłce. Zatrudnionych w niej było w tym okresie około 100 osób. Do dnia dzisiejszego można natrafić na cegły z tej cegielni, o czym świadczą umieszczone na cegłach sygnatury – z nazwą cegielni lub nazwiskiem dzierżawcy.   

 

autor zdj. Anna Warchoł

autor zdj. Anna Warchoł

Drugą cegielnią z Kobyłki była cegielnia Dyonizy. W latach trzydziestych XX wieku była ona dzierżawiona przez Izraela, Icka, Jankiela i Moszka Tejblumów z Wołomina. Moszek Tejblum prowadził w Kobyłce skład materiałów budowalnych i opałowych. 

Przegląd Budowlany 1936 r.

Książka Telefoniczna 1939 r.

Na stronie Dawny Wołomin można znaleźć informację, że na prośbę magistratu wołomińskiego dzierżawcy cegielni Źródnik i Dyonizy przekazali na początku lat trzydziestych XX wieku gruz na bieżnię podczas budowy stadionu miejskiego w Wołominie.

Część z robotników cegielni w Kobyłce należała do przedwojennych związków zawodowych i zapewne brała udział w licznych wówczas strajkach.    

(źródło: http://dawny.pl/wp-content/uploads/2019/07/odezwa-1933-e1563426326294.jpg)

Ponadto, w Kobyłce działała również cegielnia Helenów, ale o niej nie udało mi się znaleźć więcej informacji.

W 1949 roku na mocy orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu cegielnie Dionizy i Helenów zostały przejęte na własność państwa.

Źródła:

http://www.surowce-naturalne.pl/strona/gornicze-dzieje-warszawy

 http://dawny.pl/stadion-miejski-w-wolominie/